Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі

Мектептерде дене тәрбиесі сабақтарын оқушылардың жыныстық ерекшеліктерін ескере отырып өткізудің тиімділігі

Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада жалпы білім беретін мектептерде дене тәрбиесі сабағын оқушылардың жыныстық ерекшеліктерін ескеріп ұйымдастырудың педагогикалық және физиологиялық негіздері жан-жақты талданады. Зерттеу жұмысы теориялық-талдау негізінде жүргізіліп, оқушылардың морфофункционалдық, психоэмоционалдық және мінез-құлық ерекшеліктеріндегі айырмашылықтардың оқу үдерісінің тиімділігі мен қауіпсіздігіне ықпалы қарастырылды. Ғылыми әдебиеттерді талдау нәтижесінде жыныстық айырмашылықты ескермей өткізілген сабақтарда жарақат алу қаупінің артуы және оқушылардың қызығушылығы мен сабақтың нақты тығыздығының төмендейтіндігі анықталды. Еуропа мен Шығыс Азия елдерінің дамыған мемлекеттерінде өткізілетін дене тәрбиесі сабақтарына талдау жасалып, ол елдердегі оқушылардың жыныс ерекшеліктерін ескеріп өткізілетін дене тәрбиесі сабақтары оқу жүктемесін оңтайландыруға, дене белсенділігін арттыруға және психологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік беретіні айқындалды. Зерттеу нәтижелері ұлдар мен қыздардың анатомо-физиологиялық дамуын, қимыл-қозғалыс дағдыларын меңгеру деңгейі мен әлеуметтік бейімделу ерекшеліктерін ескере отырып, дене тәрбиесі сабағын тиімді ұйымдастырудың ғылыми-педагогикалық маңызын дәлелдейді. Сонымен қатар, Қазақстанның оңтүстік аймағындағы 47 мектеп бойынша жоғарғы сыныптың 1644 оқушысына және 185 дене тәрбиесі мұғалімдеріне сауалнама жүргізіліп, сауалнама нәтижелері зерттеу жұмысының өзектілігін айқындауға мүмкіндік берді.

Егде жастағы әйелдерде саркопенияның алдын алу құралы ретінде күш жаттығулары

Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

47 тиісті дереккөзден алынған ғылыми деректерді талдау негізінде егде жастағы ерлер мен әйелдердің денесіндегі функционалдық айырмашылықтар және жынысына байланысты саркопения ағымындағы айырмашылықтар анықталды. Егде жастағы әйелдерде саркопенияның алдын алуға арналған барлық негізгі бұлшықет топтарын қамтитын 10 жаттығудан тұратын мамандандырылған күш жаттығулары бағдарламасы әзірленді. Бұл мамандандырылған күш жаттығулары бағдарламасының тиімділігі 24 айлық қалыптастырушы эксперимент нәтижелері негізінде дәлелденді. Қол ұстағыш беріктігі мен майсыздану массасының индексіндегі статистикалық тұрғыдан маңызды өзгерістер, сондай-ақ дененің торсық және аяқтар сияқты сегменттерінде май массасының төмендеуі тіркелді. Экспериментке 62-64 жас аралығындағы 12 әйел қатысушы қатысты. Егде жастағы халықтың көбеюіне байланысты әйелдердің белсенді өмір сүру ұзақтығын ұзарту шешімдерін іздеу зерттеудің өзектілігін анықтады.

Эстетикалық гимнастикадағы қан ағынын шектеу жаттығуларының қауіпсіздігі: рандомизацияланған бақыланатын сынақ

Филипп Колосков, Александр Мирошников — Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Элиталық әйел спортшыларда қан ағынын шектеу жаттығуларының қауіпсіздігі бойынша ұзақ мерзімді зерттеулер іс жүзінде жоқ, ал жағымсыз әсерлер туралы қолда бар деректер негізінен кең пневматикалық манжеттерді пайдалана отырып, қысқа мерзімді зерттеулерден (12 аптаға дейін) алынған. Сондықтан, тар серпімді белдіктерді пайдалана отырып, элиталық гимнасттарда 180 күндік қан ағынын шектеу жаттығуларының қауіпсіздігін жүйелі бағалау қажет болды. Бұл рандомизацияланған бақыланатын сынаққа окклюзия жаттығулары тобына (n=10) немесе бақылау тобына (n=10) кездейсоқ таңдалған 20 әйел эстетикалық гимнаст (18-25 жас, спорт шебері және спорт шеберіне кандидат) қатысты. Тәжірибелік топта серпімді белдіктер жоғарғы (3 см) және төменгі (5 см) аяқ-қолдарға қолданылды, қысым Доплер ультрадыбыстық деректеріне негізделген жеке реттелді (артериялық қан ағынының нысаналы окклюзиясы 50%). Қауіпсіздікті бақылауға тоғыз нақты симптом бойынша күнделікті сауалнама, әр жаттығу алдында және кейін аяқ-қолдарды визуалды тексеру, қан қысымын, жүрек соғу жиілігін және оттегінің қанығуын бақылау және CONSORT 2025 формасын пайдаланып жағымсыз әсерлерді тіркеу кірді. Бастапқы тәуекел Brandner балл жүйесі арқылы бағаланды. Барлық қатысушылар үшін жалпы қауіп ұпайы 1 болды, бұл минималды тәуекелге сәйкес келеді және медициналық мақұлдауды қажет етпейді. Тәжірибенің 180 күнінде ешқандай күрделі жағымсыз оқиғалар тіркелген жоқ. Зерттеу соңында тәжірибелік тобтағы барлық 10 спортшы жаттығудың жайлылығын 5 балдық Ликерт шкаласы бойынша мүмкін болатын ең жоғары деп бағалады. Қан айналымы шектелген жаттығудан өткен тәжірибелік топта кез келген жағымсыз оқиғалардың жиілігі 0% болды.

Жылдық жаттығу циклінің әртүрлі кезеңдеріндегі әйел керлингшілердегі шаршаудың субъективті және объективті белгілері

Константин Манасевич , Мария Поляничко — Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Ұлттық құрама спортшыларының функционалдық жағдайын тиімді бақылау шамадан тыс жаттығудың алдын алу және жаттығу процесін оңтайландыруда маңызды фактор болып табылады. Зерттеудің мақсаты жаттығу кезеңіне (жалпы дайындық, мамандандырылған дайындық, жарыс алдындағы) байланысты керлинг спортшыларында шаршаудың дамуына қандай маркерлердің (субъективті сезімдер немесе объективті физиологиялық көрсеткіштер) ертерек жауап беретінін анықтау болды. Ретроспективті талдауда бес уақыт кезеңінде (2025 жылдың шілдесі – 2026 жылдың ақпаны) жиналған Ресейдің керлинг құрамасының сегіз спортшысының деректері пайдаланылды. Субъективті жағдай 10 балдық шкала бойынша (Борг шкаласына ұқсас) бағаланды, ал объективті жағдай тыныштықтағы жүрек соғу жиілігіне негізделіп бағаланды. Субъективті және объективті көрсеткіштер арасындағы корреляцияның ең айқын болмауы мамандандырылған дайындық кезеңінде (2025 жылдың күзі) байқалды, мұнда субъективті бағалаулардың 3 баллға дейін төмендеуі жүрек соғу жиілігінің маңызды өзгерістерімен қатар жүрмеді. Жалпы дайындық кезеңінде көрсеткіштер ең тұрақты болды, ал жарыс алдындағы кезеңде субъективті бағалаулардың орташа өзгергіштігі байқалды. Субъективті шаршау маркерлері дайындық кезеңіне қарамастан ертерек және сезімтал индикаторлар болып табылады, бұл керлинг ойыншыларының жаттығу процесін бақылауда оларды басымдықпен пайдалануды ақтайды.

Сауалнама нәтижелері негізінде білікті студент-спортшылардың тамақтану ерекшіліктері мен әдеттері

Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада студенттік жастағы қазақстандық білікті студент-спортшылардың тамақтану қажеттіліктері бойынша жүргізілген зерттеудің нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты осы санаттағы спортшылардың қоректік заттарға қажеттілігі, рационның сапасына әсер ететін факторлар, сондай-ақ оқу-жаттығу процесі жағдайында тамақтануды ұйымдастырумен байланысты неғұрлым кең таралған проблемалар туралы ғылыми түсініктерді қорыту және жүйелеу болды. Жұмыста бұрын жүргізілген және спорттық тамақтану мәселелерін көрсететін қазақстандық және шетелдік зерттеулерді теориялық талдау, салыстыру әдістері пайдаланады. Студенттік жастағы спортшыларды тамақтандыру жаттығу міндеттерімен ғана емес, сонымен қатар оқу жұмысымен, режиммен, сапалы өнімдерге қолжетімділікпен және респонденттердің ұтымды тамақтану саласындағы байланысты шектеулермен де айқындалатыны аңықталды. Спорттық тамақтануды ұйымдастыруға ғылыми негізделген ұсынымдарды, білім беру қолдауын және спортшылардың жеке ерекшіліктерін есепке алуды үйлестіретін кешенді тәсіл қажеттілігі туралы қорытынды жасалды.

Бес аймақтық жаттығу қарқындылығы моделінің поляризация индексі: теориялық негіздеме

Алексей Шевцов , Александр Мирошников — Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Үш аймақтық қарқындылық моделі және поляризация индексі жаттығу жүктемесінің құрылымын сандық бағалау үшін кеңінен қолданылады. Дегенмен, қазіргі заманғы спорт физиологиясында бес аймақтық жіктеу барған сайын кең таралуда, бұл метаболикалық және жүйке-бұлшықет бейімделу механизмдерін нәзік дифференциациялауға мүмкіндік береді, бұл үшін бейімделген поляризация индексі жетіспейді. Зерттеудің мақсаты жаттығу жүктемесінің қарқындылығының бес аймақтық моделі үшін поляризация индексін модификациялауды әзірлеу және негіздеу болды. Материалдар мен әдістер. PubMed, Google Scholar және eLibrary дерекқорларында (2006–2026) әдебиеттерге баяндау шолуы жүргізілді. Қарқындылық аймақтарының физиологиялық сипаттамаларын талдау және математикалық модельдеу негізінде поляризация индексін модификациялау ұсынылды. Нәтижелер. Ұсынылған индекс PI₅ = log₁₀ (((Z₁ + Z₂) / (Z₃ × (Z₄ + Z₅))) × 100), мұндағы Z₁ – Z₅ - тиісті қарқындылық аймақтарындағы уақыттың пайызы. Z₁+Z₂ (төмен қарқындылық) және Z₄+Z₅ (жоғары қарқындылық) тіркесімі метаболикалық механизмдердің физиологиялық ұқсастығына негізделген (негізінен аэробты және анаэробты-алактикалық, сәйкесінше). Математикалық модельдеу PI₅ > 2 поляризацияланған жүктеме таралуына, ал PI₅ < 2 поляризацияланбаған құрылымдарға сәйкес келетінін растады. Шекаралық жағдайлар үшін модификациялар ұсынылады (жеке аймақтардағы нөлдік уақыт мәндері). Әзірленген индекс бастапқы индекстің интерпретациялық логикасын сақтай отырып, бес аймақтық модельдегі жаттығу процесінің поляризациялану дәрежесін сандық бағалауға мүмкіндік береді.

Арнайы жаттығулар арқылы әртүрлі амплуадағы гандболистердің перифериялық көру қабілетін дамыту

Диана Иванова — Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Бұл ғылыми мақалада гандбол ойыншыларының ойын позицияларын ескере отырып, перифериялық көру қабілетін дамыту қажеттілігі көрсетілген. Жарыс белсенділігін талдау негізінде қақпашылар, қаптал ойыншылары, қорғаушылар, жартылай қорғаушылар және сызық ойыншылары үшін типтік ойын жағдайларын модельдейтін арнайы жаттығулар жиынтығы жасалды. Білім беру экспериментіне 14 гандболшы қатысты. Ұсынылған жаттығулар жиынтығы эксперименталды топта ішкі, жоғарғы және төменгі көру өрісінің параметрлерін 5-7%-ға айтарлықтай арттырғаны анықталды. Дәстүрлі бағдарламаны ұстанған бақылау тобында оң динамика онша байқалмады, 3-4%-ды құрады. Алынған нәтижелер гандбол ойыншыларының қорғаныс және шабуыл өнімділігінің сенімділігін арттыру үшін мақсатты перифериялық қабылдау жаттығуларының тиімділігін растайды.

«Жылдамдыққа өрмелеу» тәртібіндегі спорттық нәтижелілік факторлары: дене және психофизиологиялық дайындықты талдау

Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Зерттеудің өзектілігі спорттық скалолазаниедегі бәсекелестіктің өсуімен және «жылдамдыққа өрмелеу» тәртібіндегі нәтижелілікті анықтайтын факторлар құрылымының жеткіліксіз зерттелуімен шартталған. Мақаланың мақсаты – эталондық трассаны өту уақытына әсер ететін дене және психофизиологиялық дайындықтың ең ақпараттық көрсеткіштерін анықтау болып табылады. Зерттеу барысында констатирующий эксперимент әдістері (антропометриялық, жылдамдық-күш және психофизиологиялық көрсеткіштерді тестілеу), корреляциялық талдау және сараптамалық сауалнама қолданылды. Экспериментке 24 білікті скалолазшы-спортшы (17–25 жас) қатысты. Нәтижелер көрсеткеніндей, жылдамдықшылардың дайындық құрылымында төменгі аяқтардың жылдамдық-күштік қасиеттері мен сенсомоторлық реакциялардың жылдамдығы жетекші рөл атқарады. Трассаны өту уақыты мен Margaria–Kalamen тестінің көрсеткіштері (r = -0,63), вертикальды секіру (r = -0,56) және жарық сигналына реакция уақыты (r = 0,52) арасында жоғары корреляциялық байланыс анықталды. Сараптамалық сауалнама деректері (W = 0,71) осы факторлардың маңыздылығын растады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы – жылдамдыққа өрмелеу бойынша маманданған спортсмендердің тренировочный процесінде аяқ бұлшықеттерінің взрывной күшін және реакция жылдамдығын басым дамыту қажеттілігін негіздеуде.

Әлемдік білім беру ұйымдарындағы дене тәрбиесінің даму тарихы мен динамикасы (клубтық жүйе шеңберінде)

Thu, 25 Jun 2026 00:00:00 +0000

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасы мен Орталық Азия елдерінің білім беру жүйесінде дене тәрбиесінің клубтық формаларының негізгі сипаттамалары мен даму бағыттарын анықтау. Әдіснама 2013–2026 жылдар аралығында жарияланған 65 ғылыми дереккөзді теориялық талдауға негізделген. Бұл еңбектер Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстанның білім беру ортасына клубтық және сабақтан тыс дене шынықтыру-спорттық қызметтің ұйымдастырушылық-педагогикалық модельдерін және оларды интеграциялау тетіктерін зерттеуге арналған. Анықталғандай, дене тәрбиесінің клубтық формаларының дамуы институционалдық инерция кезеңінен, кейінгі децентрализация кезеңінен және клубтық қызметті білім беру ортасының құрылымдық элементі ретінде қайта пайымдау кезеңінен өтті. Қазіргі клубтық жүйе модельдері ұйымдық формалардың вариативтілігімен, параллель және ішінара интеграцияланған қызмет етуінің үйлесуімен, сондай-ақ басқарудың жергілікті нормативтік тетіктеріне сүйенуімен сипатталатыны анықталды. Клубтық жүйе білім алушылардың сабақтан тыс қозғалыс белсенділігіне тұрақты қатысуын қамтамасыз ете отырып, мотивациялық, педагогикалық және әлеуметтік-интеграциялық функцияларды орындайтыны көрсетілді. Алынған нәтижелер клубтық дене тәрбиесі формаларының білім беру ортасының тұрақты компоненті ретіндегі маңыздылығын дәлелдейді.